टपाल व्यवस्थेत क्रांती घडवणारे पिनकोडचे जनक : श्री. श्रीराम भिकाजी वेलणकर

   

 *प्रा. हेमंत सुधाकर सामंत* 

भारतातील टपाल व्यवस्थेचा इतिहास हा केवळ पत्रव्यवहाराचा इतिहास नसून देशाला एका अदृश्य धाग्यात बांधून ठेवणार्‍या व्यवस्थेचा इतिहास आहे. या व्यवस्थेला आधुनिक, वैज्ञानिक आणि अधिक कार्यक्षम बनविण्याचे श्रेय ज्या व्यक्तीला दिले जाते, ते म्हणजे ‘श्री. श्रीराम भिकाजी वेलणकर’. भारतातील पिनकोड (Postal Index Number – PIN) प्रणालीचे जनक म्हणून त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. 

त्यांच्या एका दूरदृष्टी पूर्ण कल्पनेमुळे भारतासारख्या विशाल देशातील टपाल वितरणाची संपूर्ण पद्धत बदलली. आज आधार कार्ड, बँकिंग, ई-कॉमर्स, जीएसटी, सरकारी कागदपत्रे, कुरिअर सेवा आणि ऑनलाइन खरेदीपासून ते ग्रामीण भागातील पत्रव्यवहारापर्यंत प्रत्येक क्षेत्रात पिनकोड हा अपरिहार्य घटक बनला आहे. 

श्रीराम भिकाजी वेलणकर यांचा जन्म ४ एप्रिल १९२६ रोजी महाराष्ट्रातील एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच त्यांना शिस्त, नियोजन, अभ्यासू वृत्ती आणि सार्वजनिक सेवेमध्ये विशेष रस होता. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी भारतीय टपाल सेवेत अधिकारी म्हणून प्रवेश केला. त्यांच्या कार्यक्षमतेमुळे आणि संघटन कौशल्यामुळे त्यांनी विविध जबाबदार्‍या यशस्वीपणे सांभाळल्या. सहकारी अधिकारी त्यांना अत्यंत शांत, संयमी, दूरदृष्टी असलेले आणि समस्येच्या मुळाशी जाऊन उपाय शोधणारे प्रशासक म्हणून ओळखत असत.

पश्चिम महाराष्ट्राचे ‘पोस्टमास्टर जनरल’ म्हणून ते १९६८ ते १९७० या कालावधीत पुण्यात कार्यरत होते. त्या काळात भारतातील टपाल व्यवस्था पूर्णपणे हाताने चालत होती. दररोज लाखो पत्रे विविध राज्यांमध्ये पाठवली जात होती. मात्र देशातील वाढती लोकसंख्या, शहरांचा विस्तार आणि एकाच नावाची अनेक गावे व शहरे यामुळे टपाल विभागासमोर गंभीर अडचणी निर्माण झाल्या होत्या. वेलणकर साहेबांनी या समस्यांचा बारकाईने अभ्यास केला आणि त्यांना तीन मोठ्या त्रुटी स्पष्टपणे जाणवल्या. 

पहिली समस्या म्हणजे एकाच नावाच्या अनेक ठिकाणांचा गोंधळ. उदाहरणार्थ, ‘शिवाजी नगर’ हे नाव महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्ये असल्याने अनेक पत्रे चुकीच्या ठिकाणी पोहोचत असत. दुसरी समस्या म्हणजे वर्गीकरणासाठी लागणारा वेळ. त्या काळात प्रत्येक पत्राचे वर्गीकरण करण्यासाठी टपाल कर्मचाऱ्यांना सरासरी आठ ते दहा सेकंद लागत होते, कारण कोणतीही स्वयंचलित यंत्रणा उपलब्ध नव्हती. तिसरी समस्या म्हणजे झपाट्याने वाढणारी शहरे. ‘मुंबई–१२’ अशा जुन्या पद्धतीचे पत्ते वाढत्या लोकसंख्येसाठी अपुरे पडू लागले होते.

याच काळात वेलणकर यांनी अमेरिकेतील ‘झिप कोड’ (ZIP Code) आणि जपानमधील ‘पोस्टल कोड’ (Postal Code) प्रणालीचा अभ्यास केला. त्यांना एक महत्त्वाची कल्पना सुचली, जर भारतातील प्रत्येक भागाला विशिष्ट अंक दिले तर टपाल वितरण अधिक वेगवान, अचूक आणि शास्त्रीय पद्धतीने होऊ शकते. त्यांनी रात्री उशिरापर्यंत भारताचे नकाशे, जिल्ह्यांच्या याद्या आणि प्रशासकीय विभागांचा अभ्यास करून भारतासाठी स्वतंत्र सहा अंकी प्रणालीचा पहिला मसुदा तयार केला. त्यांच्या या योजनेमागे एक स्पष्ट विचार होता, माणसावरील कामाचा भार कमी करून भविष्यात मशीनच्या मदतीने वर्गीकरण शक्य करणे. त्या काळात भारतात अशी यंत्रणा अस्तित्वात नसतानाही त्यांनी भविष्यातील गरज ओळखली होती.

वेलणकर यांनी सुमारे चाळीस पानी सविस्तर प्रस्ताव दिल्लीतील टपाल विभागाच्या मुख्यालयाकडे १९७० साली पाठविला. प्रारंभी अनेक वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी या कल्पनेबद्दल शंका व्यक्त केली. भारतासारख्या विशाल आणि विविधतेने भरलेल्या देशासाठी केवळ सहा अंक पुरेसे ठरतील का, सामान्य नागरिकांना ते लक्षात राहतील का, अशी अनेक प्रश्नचिन्हे उपस्थित करण्यात आली. मात्र वेलणकर यांनी आपल्या प्रस्तावाचे समर्थन केवळ तात्त्विक नव्हे तर प्रत्यक्ष प्रयोगांद्वारा केले.

त्यांनी पुणे आणि मुंबई येथे प्रायोगिक तत्त्वावर नवीन कोड प्रणालीचा वापर करून दाखविला. या प्रयोगात पत्रे सरासरी तीन दिवस आधी पोहोचू लागल्याचे दिसून आले. त्यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार या प्रणालीमुळे दरवर्षी सुमारे दोन कोटी रुपये खर्चाची बचत होऊ शकते आणि जवळपास चाळीस लाख मनुष्य-तास वाचू शकतात, असे त्यांनी आकडेवारीसह स्पष्ट केले. तसेच सहा अंकी रचना सामान्य लोकांनाही सहज लक्षात राहील, हेही त्यांनी सिद्ध करून दाखविले. त्यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे तत्कालीन दळणवळण मंत्रालयाने या योजनेला मान्यता दिली आणि तत्कालीन पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली १५ ऑगस्ट १९७२ रोजी संपूर्ण देशात ‘पोस्टल इंडेक्स नंबर’ (PIN) प्रणाली लागू करण्यात आली. भारतीय टपाल व्यवस्थेच्या इतिहासातील हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.

पिनकोड प्रणालीची रचना अत्यंत वैज्ञानिक आणि दूरदृष्टी पूर्ण होती. पहिला अंक भारतातील प्रमुख भौगोलिक विभाग किंवा झोन दर्शवितो. उदाहरणार्थ ४ हा अंक पश्चिम भारताशी संबंधित आहे. दुसरा अंक उप-झोन दर्शवितो. ४० ही संख्या महाराष्ट्रातील विशिष्ट प्रशासकीय विभागाचे प्रतिनिधित्व करते. तिसरा अंक संबंधित वर्गीकरण जिल्हा किंवा सॉर्टिंग जिल्हा दर्शवितो, तर शेवटचे तीन अंक विशिष्ट टपाल कार्यालयाची ओळख सांगतात. साधी वाटणारी ही रचना आजही जवळजवळ मूळ स्वरूपात वापरली जात आहे आणि तिची उपयुक्तता काळाच्या कसोटीवर टिकून राहिली आहे.

मात्र कोणतीही नवीन व्यवस्था लागू करताना काही अडचणी येतातच. १९७२ ते १९७५ या प्रारंभीच्या काळात अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागले. सर्वात मोठी समस्या म्हणजे जनजागृतीचा अभाव. त्या वेळी जवळपास साठ टक्के पत्रांवर पिनकोड लिहिलाच जात नव्हता. त्यामुळे आकाशवाणी, वर्तमानपत्रे आणि विविध जनजागृती मोहिमांद्वारे "पत्ता लिहताना पिनकोड अवश्य लिहा" असा संदेश देशभर पोहोचविण्यात आला. दुसरी अडचण म्हणजे जुन्या कर्मचाऱ्यांना नवीन प्रणालीची सवय होण्यासाठी प्रशिक्षण देणे आवश्यक होते. तिसरी समस्या म्हणजे त्या काळात संगणकीकृत सॉर्टिंग मशीन उपलब्ध नव्हती. तरीसुद्धा केवळ अंकांच्या आधारे पत्रांचे वर्गीकरण करणे सोपे झाल्यामुळे हाताने होणारे वर्गीकरणही पूर्वीपेक्षा अधिक वेगाने होऊ लागले. प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणावर स्वयंचलित यंत्रांचा वापर १९८० नंतर सुरू झाला. पुढे नवीन जिल्हे आणि तालुके निर्माण होत गेल्यामुळे दर पाच ते दहा वर्षांनी काही भागांतील पिनकोड रचनेत आवश्यक बदल करावे लागले.

वेलणकर यांनी केवळ प्रणाली तयार करून आपले काम संपविले नाही. ते स्वतः विविध राज्यांत जाऊन अधिकाऱ्यांना मार्गदर्शन करत, प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करत आणि शाळा, बँका, सरकारी कार्यालये तसेच इतर संस्थांना पत्रव्यवहारात पिनकोडचा नियमित वापर करण्याचे आवाहन करत असत. त्यांच्या मते योग्य पत्ता आणि योग्य पिनकोड हे नागरिकांचेही तितकेच महत्त्वाचे कर्तव्य आहे.

आज सन २०२६ मध्ये भारतात सुमारे एक लाख नव्वद हजार पिनकोड कार्यरत आहेत. देशातील ई-कॉमर्स कंपन्या, बँका, आधार प्रणाली, जीएसटी नोंदणी, कुरिअर सेवा, आपत्कालीन सेवा, जनगणना, विमा, डिजिटल बँकिंग आणि असंख्य सरकारी योजनांचे कार्यक्षम नियोजन या सर्वांचा पाया पिनकोड प्रणालीवर उभा आहे. ऑनलाइन खरेदी करताना, बँक खाते उघडताना, पासपोर्टसाठी अर्ज करताना किंवा एखादे सरकारी प्रमाणपत्र मिळविताना आपण सहजपणे जो सहा अंकी क्रमांक लिहितो, त्यामागे श्रीराम भिकाजी वेलणकर यांची दूरदृष्टी कार्यरत आहे.

दुर्दैवाने त्यांच्या हयातीत त्यांच्या कार्याला अपेक्षित प्रमाणात राष्ट्रीय प्रसिद्धी मिळाली नाही. तरीही भारतीय टपाल व्यवस्थेतील त्यांच्या योगदानाची दखल पुढील काळात घेण्यात आली. टपाल विभागाने त्यांच्या कार्याचा गौरव करून त्यांना ‘पिनकोडचे जनक’ म्हणून अधिकृत मान्यता दिली आणि त्यांच्या स्मरणार्थ विशेष उपक्रमही हाती घेतले. भारतीय प्रशासनाच्या इतिहासात तांत्रिक विचारसरणी आणि व्यवस्थापन कौशल्य यांचा उत्कृष्ट संगम घडवून आणणाऱ्या अधिकार्‍यांमध्ये त्यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.

२३ ऑक्टोबर २०१० रोजी श्रीराम भिकाजी वेलणकर यांचे निधन झाले. मात्र त्यांची कल्पना आजही जिवंत आहे. त्यांनी निर्माण केलेली सहा अंकी प्रणाली दररोज कोट्यवधी पत्रे, पार्सल आणि महत्त्वाची कागदपत्रे योग्य पत्त्यावर पोहोचवण्यास मदत करते. भारताच्या दळणवळण व्यवस्थेत त्यांनी घडवून आणलेली ही क्रांती केवळ प्रशासकीय सुधारणा नव्हती, तर देशाच्या आर्थिक, सामाजिक आणि डिजिटल प्रगतीलाही दिशा देणारी ठरली. एका दूरदर्शी अधिकाऱ्याने सुचविलेल्या साध्या वाटणाऱ्या सहा अंकी संकल्पनेने आज एकशे पन्नास कोटींहून अधिक लोकसंख्या असलेल्या देशाला अधिक सक्षमपणे जोडले आहे. श्रीराम भिकाजी वेलणकर यांचे जीवन हे दूरदृष्टी, चिकाटी, वैज्ञानिक विचार आणि राष्ट्रसेवेच्या भावनेचे प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून कायम स्मरणात राहील.