राष्ट्रवादी पत्रकार, निर्भीड संपादक आणि नाट्याचार्य --- कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर

                          - प्रा. हेमंत सुधाकर सामंत -

‘कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर’ हे आधुनिक मराठी साहित्य, पत्रकारिता, नाटक आणि राष्ट्रवादी विचार विश्व यावर दीर्घकाळ प्रभाव टाकणारे बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. नाटककार, पत्रकार, संपादक, राजकीय विचारवंत आणि समाजप्रबोधक म्हणून त्यांनी आपल्या कार्याचा ठसा उमटविला. त्यांच्या लेखणीमध्ये राष्ट्र प्रेम, स्वराज्याची आकांक्षा, सामाजिक जागृती आणि अन्याया विरूद्धचा संघर्ष यांचा संगम दिसतो. विशेषतः लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांच्या सहवासातून त्यांच्या पत्रकारितेला राष्ट्रवादी धार प्राप्त झाली. वृत्तपत्र आणि रंगभूमी या दोन्ही माध्यमांचा उपयोग जनजागृतीसाठी करता येतो, हा त्यांचा ठाम विश्वास होता. त्यामुळेच खाडिलकरांचे जीवन केवळ साहित्यिकाचे जीवन न राहता ते भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या वैचारिक इतिहासाचा एक महत्त्वाचा भाग बनले. उपलब्ध अधिकृत मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार त्यांचा जन्म २३ नोव्हेंबर १८७२ रोजी ‘सांगली’ येथे झाला आणि २६ ऑगस्ट १९४८ रोजी त्यांचे निधन झाले. 

खाडिलकरांचे बालपण, प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण सांगलीतच झाले. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर कथा, पुराणे, कीर्तन आणि नाट्य यांचे संस्कार झाले. पुढे पुण्यातील ‘फर्ग्युसन महाविद्यालय’ आणि ‘डेक्कन महाविद्यालया’त त्यांनी शिक्षण घेतले. १८९२ मध्ये ‘तत्त्वज्ञान’ विषय घेऊन त्यांनी बी.ए.ची परीक्षा उत्तीर्ण केली. शिक्षणानंतर १८९२ ते १८९४ या काळात त्यांनी ‘सांगली हायस्कूल’मध्ये शिक्षक म्हणून काम केले. त्यानंतर त्यांनी ‘मुंबई’त कायद्याचा अभ्यास करून एल.एल.बी.ची पदवी मिळविली. मात्र कायद्याच्या व्यवसायापेक्षा लेखन आणि सार्वजनिक जीवनाकडे त्यांचा कल अधिक होता. १८९३ पासून त्यांनी लेखनाला सुरुवात केली आणि त्याच काळात त्यांच्या नाट्य लेखनाचीही सुरुवात झाली. ‘सवाई माधवराव यांचा मृत्यु’ हे त्यांच्या सुरुवातीच्या नाटकांपैकी महत्त्वाचे नाटक होते. 

१८९६ मध्ये ‘विविधज्ञान विस्तार’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका पुस्तकाच्या परिक्षणामुळे त्यांचा टिळकांशी परिचय झाला. खाडिलकरांच्या पत्रकारितेच्या आयुष्यात लोकमान्य टिळकांशी झालेली भेट अत्यंत निर्णायक ठरली. १८९६ मध्ये त्यांनी ‘केसरी’मध्ये ‘राष्ट्रीय महोत्सव’ हा लेख लिहिला आणि १८९७ मध्ये ते ‘केसरी’च्या कार्यात सहभागी झाले. टिळकांच्या जहाल राष्ट्रवादी भूमिकेचा त्यांच्यावर खोल परिणाम झाला. स्वराज्य, राष्ट्रीय अभिमान आणि ब्रिटिश सत्तेविरूद्ध जनमत तयार करणे ही पत्रकारितेची महत्त्वाची उद्दिष्टे असली पाहिजेत, असा त्यांचा दृष्टिकोन बनला. त्यांच्या लेखनात राजकीय प्रश्नांचे विश्लेषण केवळ घटनांच्या वर्णना पुरते मर्यादित न राहता त्यामागील सत्ता संबंध आणि राष्ट्रीय हित यांचा विचार करणारे होते. 

‘केसरी’मधील खाडिलकरांची पत्रकारिता ही त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील एक महत्त्वाची पर्वणी होती. त्यांनी अग्रलेख, राजकीय लेख, सामाजिक विषयांवरील लेख आणि आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवरील विवेचन अशा विविध प्रकारचे लेखन केले. १८९७ च्या दुष्काळाच्या काळात सामान्य जनतेच्या प्रश्नांशी त्यांचा जवळचा संबंध आला. ब्रिटिश राजवटीच्या धोरणांवर टीका करताना त्यांनी लोकांच्या अडचणींना केंद्रस्थानी ठेवले. त्यांच्या लेखनाची भाषा ओजस्वी, प्रभावी आणि वाचकाला विचार करायला लावणारी होती. टिळकांच्या राष्ट्रवादी पत्रकारितेशी त्यांचे विचार इतके जवळचे होते की ‘केसरी’च्या संपादकीय परंपरेत खाडिलकरांचा स्वतंत्र आवाज निर्माण झाला. टिळकांच्या तुरुंगवासाच्या काळात ‘केसरी’च्या संपादकीय कामकाजाची जबाबदारी त्यांनी सांभाळली. 

लोकमान्य टिळकांच्या स्वराज्य वादी आणि ब्रिटिश विरोधी विचारांच्या प्रभावाखाली खाडिलकर सशस्त्र प्रतिकाराच्या शक्यतेचाही विचार करीत होते. १९०१ मध्ये त्यांनी ‘गनीमी काव्याचे युद्ध’ ही लेखमाला लिहिली होती. १९०२ मध्ये ते कौलांच्या कारखान्याच्या निमित्ताने नेपाळमध्ये गेले. 

नेपाळमध्ये प्रत्यक्ष उद्देश मात्र अधिक गुप्त होता. खाडिलकर आणि त्यांचे सहकारी ‘वासुकाका जोशी’ यांनी नेपाळच्या स्वतंत्र राजसत्तेच्या आश्रयाखाली शस्त्र निर्मितीची योजना पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला. कौलांचा कारखाना हा या कामासाठी एक प्रकारचे आच्छादन होते. नेपाळच्या राजवाड्याला कौले पुरविण्याचे काम मिळवून त्यांनी दरबाराशी संपर्क निर्माण केला. त्यासाठी खाडिलकरांनी भारतातच कौल निर्मितीचे तंत्र शिकून घेतले होते. नेपाळमध्ये कौलांच्या भट्ट्या उभारण्याचे काम प्रत्यक्ष केले गेले आणि राजवाड्यावर कौले बसविण्याचा टप्पाही पूर्ण झाला. त्यानंतर शस्त्र निर्मितीसाठी आवश्यक यंत्रसामग्री मिळविण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. 

या योजनेत नेपाळच्या राजसत्तेचा संभाव्य पाठिंबा मिळविणे हा महत्त्वाचा भाग होता. टिळकांच्या सहकाऱ्यांना अशी कल्पना होती की नेपाळच्या सैन्याच्या मदतीने ब्रिटिश भारतावर आक्रमण घडवून आणता आले आणि त्याच वेळी भारतात ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव उभारता आला, तर स्वातंत्र्य लढ्याला सशस्त्र स्वरूप मिळू शकते. भारत सरकारच्या ‘आझादी का अमृत महोत्सव’ अंतर्गत उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीतही खाडिलकर हे टिळकांनी नेपाळमध्ये पाठवलेल्या नेत्यांपैकी एक होते आणि त्यांच्यावर शस्त्रे व दारुगोळा मिळविण्याची जबाबदारी असल्याचे नमूद आहे. मात्र ही योजना प्रत्यक्षात पूर्णत्वास गेली नाही. 

शस्त्रनिर्मितीसाठी परदेशातून यंत्रे आणण्याचे प्रयत्नही झाले. उपलब्ध चरित्रात्मक साधनांनुसार खाडिलकरांनी कलकत्त्यात जर्मन ‘Krupp’ कंपनीच्या प्रतिनिधीशी संपर्क साधून शस्त्र निर्मितीचे यंत्र मिळवण्याचा प्रयत्न केला. काही रक्कमही देण्यात आली; परंतु अपेक्षित यंत्रसामग्री प्रत्यक्ष नेपाळमध्ये पोहोचली नाही. त्यामुळे शस्त्र निर्मितीचा हा प्रयत्न यशस्वी झाला नाही. खाडिलकरांच्या नेपाळमधील वास्तव्यात त्यांना गुप्तता राखण्यासाठी वेगळे नाव आणि वेष वापरावा लागत होता, अशीही त्यांच्या चरित्रात्मक आठवणींमध्ये माहिती आढळते.

ब्रिटिश सत्ते विरूद्धच्या त्यांच्या भूमिकेचा प्रभाव त्यांच्या नाटकांमध्येही स्पष्टपणे दिसतो. खाडिलकरांनी पौराणिक आणि ऐतिहासिक कथांचा वापर करून तत्कालीन राजकीय वास्तवावर भाष्य करण्याची पद्धत विकसित केली. त्यांच्या मते थेट राजकीय भाषण किंवा लेख वाचणाऱ्या लोकांपेक्षा नाटक पाहणाऱ्या सामान्य प्रेक्षकांपर्यंतही राष्ट्रवादी विचार पोहोचविता येऊ शकत होते. त्यामुळे पौराणिक कथानकाच्या माध्यमातून वर्तमानातील अन्याय, दडपशाही आणि सत्तेचा गैरवापर यांचे प्रतीकात्मक चित्रण त्यांनी केले. या दृष्टिकोनामुळे त्यांच्या नाटकांना केवळ मनोरंजनाचे स्वरूप राहिले नाही; ती जनजागृतीची प्रभावी साधने बनली. मराठी विश्वकोशानुसार त्यांनी पुराण आणि इतिहासातील प्रसंगांचे नाते तत्कालीन वास्तवाशी जोडले आणि ‘भाऊबंदकी’ व ‘कीचकवध’ यांसारख्या नाटकांतून हे विशेष प्रभावीपणे साधले. 

या संदर्भात ‘कीचकवध’ हे खाडिलकरांच्या नाट्य लेखनातील सर्वांत महत्त्वाचे आणि राजकीय दृष्ट्‍या प्रभावी नाटक मानले जाते. १९०७ मध्ये रंगभूमीवर आलेल्या या नाटकात महाभारतातील ‘कीचक’, ‘द्रौपदी’ आणि ‘भीम’ यांच्या कथेला तत्कालीन राजकीय संदर्भ प्राप्त झाला. कीचकाच्या अत्याचाराच्या रुपकातून ब्रिटिश सत्तेच्या दडपशाहीचे प्रतीकात्मक चित्र उभे केले गेले, तर अन्यायाविरूद्धचा प्रतिकार हा नाटकाचा मूलभूत संदेश ठरला. ब्रिटिश सरकारला या नाटकातील राजकीय संकेत धोकादायक वाटले. त्यामुळे १९१० मध्ये सरकारने ‘कीचकवध’वर बंदी घातली आणि नाटक जप्त केले. उपलब्ध संदर्भानुसार या बंदीमागे नाटकामुळे जनतेमध्ये असंतोष वाढण्याची शक्यता असल्याचे सरकारचे मत होते. 

‘कीचकवध’मुळे खाडिलकरांचे नाव राष्ट्रवादी नाटककार म्हणून संपूर्ण महाराष्ट्रात प्रसिद्ध झाले. त्यांनी ब्रिटिश सरकार विरुद्ध थेट घोषणाबाजी करण्याऐवजी पौराणिक रूपकाचा आधार घेतला. ही त्यांच्या नाट्यतंत्राची मोठी ताकद होती. प्रेक्षकांना कथा महाभारताची वाटत असली तरी तिच्यामधून समकालीन राजकीय वास्तवाचे संकेत मिळत होते. त्यामुळे रंगभूमी ही जनजागृतीची शक्तिशाली संस्था बनू शकते, हे त्यांनी सिद्ध केले. मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात त्यांच्या नाटकांनी राजकीय नाटकाचे एक स्वतंत्र पर्व निर्माण केले, असे मराठी विश्वकोशात नमूद केले आहे.

खाडिलकरांचे नाट्यलेखन मात्र केवळ ‘कीचकवधा’पुरते मर्यादित नव्हते. त्यांच्या नाटकांची संख्या एकूण पंधरा होती. ‘कांचनगडची मोहना’ (१८९८), ‘सवाई माधवराव यांचा मृत्यु’ (१८९५), ‘कीचकवध’ (१९०७), ‘बायकांचे बंड’ (१९०७), ‘भाऊबंदकी’ (१९०९), ‘प्रेमध्वज’ (१९११), ‘मानापमान’ (१९११), ‘विद्याहरण’ (१९१३), ‘सत्त्वपरीक्षा’ (१९१५), ‘स्वयंवर’ (१९१६), ‘द्रौपदी’ (१९२०), ‘त्रिदंडी संन्यास’ (१९२३), ‘मेनका’ (१९२६), ‘सवती-मत्सर’ (१९२७) आणि ‘सावित्री’ (१९३३) ही त्यांची प्रमुख नाटके होत. यापैकी अनेक नाटकांमध्ये पौराणिक किंवा ऐतिहासिक कथानकाला आधुनिक सामाजिक आणि राजकीय आशयाची जोड देण्यात आली. त्यांच्या संवादलेखनात ओज, विचारांची तीव्रता आणि नाट्यमयता होती. 

‘मानापमान’ हे त्यांच्या नाट्य प्रतिभेचे आणखी एक अत्यंत लोकप्रिय उदाहरण आहे. १९११ मध्ये आलेल्या या संगीत नाटकाने मराठी संगीत रंगभूमीला विलक्षण लोकप्रियता मिळवून दिली. ‘भामिनी’, ‘धैर्यधर’ आणि ‘लक्ष्मीधर’ यांसारख्या व्यक्तिरेखांमधून प्रेम, प्रतिष्ठा, स्वाभिमान आणि सामाजिक मूल्ये यांचे नाट्यमय चित्रण झाले. या नाटकातील गाणी पुढे मराठी संगीत रंगभूमीच्या लोकप्रिय परंपरेचा भाग बनली. बालगंधर्वां सारख्या श्रेष्ठ कलाकारांना त्यांच्या नाटकांना प्रभावी रंगमंचीय रूप देण्याची संधी मिळाली. 

खाडिलकरांच्या नाट्य प्रतिभेला बालगंधर्वांच्या अभिनय आणि गायकीची जोड मिळाल्यामुळे ‘मानापमान’, ‘विद्याहरण’ आणि ‘स्वयंवर’ या नाटकांनी मराठी संगीत रंगभूमीवर सुवर्णकाळ निर्माण केला. या तीनही नाटकांत बालगंधर्वांनी अनुक्रमे भामिनी, देवयानी आणि रुक्मिणीच्या भूमिका साकारून त्या व्यक्तिरेखा अजरामर केल्या.

१९११ मध्ये रंगभूमीवर आलेले ‘संगीत मानापमान’ हे खाडिलकरांचे सर्वाधिक लोकप्रिय नाटक मानले जाते. या नाटकातील काही प्रसिद्ध नाट्यगीत अशी आहेत:

• खरा तो प्रेमा, ना धरी लोभ मनी 

• चंद्रिका ही जणू 

• नमन नटवरा, विस्मयकारा 

• दे हाता या शरणागता 

• धनराशी जाता मूढापाशी 

• रवि मी हा चंद्र कसा 

• मला मदन भासे हा 

• युवतिमना दारुण रण 

• शूरा मी वंदिले 

खाडिलकरांचा नाट्य दृष्टिकोन मूलतः लोक शिक्षणाचा होता. नाटक हे केवळ करमणुकीचे साधन नसून समाजाला विचार करायला लावणारे माध्यम आहे, असा त्यांचा विश्वास होता. त्यांच्या नाटकांत पौराणिक कथा, इतिहास, सामाजिक प्रश्न, मानवी स्वभाव आणि तत्कालीन राजकारण यांचे मिश्रण आढळते. म्हणूनच त्यांच्या नाटकांना तत्कालीन प्रेक्षकांमध्ये प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. त्यांनी रंगभूमीवर प्रभावी व्यक्तिरेखा उभ्या केल्या आणि संवाद, संघर्ष, प्रसंग रचना आणि संगीत यांचा परिणामकारक वापर केला. त्यांच्या नाट्य लेखनामुळे मराठी गद्य आणि संगीत रंगभूमीच्या विकासाला महत्त्वाची चालना मिळाली. 

१९०८ मध्ये बंगालमधील क्रांतिकारकांच्या हिंसक कारवायांच्या पार्श्वभूमीवर ब्रिटिश सरकारने राष्ट्रवादी वृत्तपत्रांवर कठोर नजर ठेवली होती. अशा वातावरणात ‘केसरी’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या काही अग्रलेखांमधून ब्रिटिश सरकारच्या दडपशाहीवर कठोर टीका करण्यात आली. १२ मे १९०८ रोजी ‘देशाचे दुर्दैव’ आणि ९ जून १९०८ रोजी ‘हे उपाय टिकाऊ नाहीत’ हे अग्रलेख प्रसिद्ध झाले. या लेखनाला सरकारने राजद्रोहात्मक स्वरूपाचे मानले. मराठी विश्वकोशाच्या नोंदीनुसार ‘केसरी’मध्ये प्रसिद्ध झालेले हे लेखन कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकरांचे होते; मात्र ‘केसरी’चे संपादक या नात्याने लोकमान्य टिळकांनी त्याची जबाबदारी स्वतःकडे घेतली.

या घटनेत खाडिलकरांची भूमिका विशेष उल्लेखनीय ठरते. त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरूद्ध थेट राजकीय भाष्य करण्याचे धाडस केले होते; परंतु त्या लेखनाची कायदेशीर जबाबदारी स्वीकारण्याची वेळ आली तेव्हा टिळकांनी संपादक म्हणून ती जबाबदारी स्वतःवर घेतली. त्यामुळे न्यायालयीन खटल्याचा मुख्य परिणाम टिळकांना भोगावा लागला. १९०८ च्या खटल्यात टिळकांना दोषी ठरविण्यात आले आणि त्यांना सहा वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली. ही शिक्षा त्यांना मंडाले, तत्कालीन ब्रह्मदेशात, भोगावी लागली. अशा प्रकारे खाडिलकरांच्या लेखणीने ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले, तर त्या लेखणीची संपादकीय जबाबदारी स्वीकारून टिळकांनी आपल्या सहकाऱ्याला संरक्षण दिले.

टिळकांना मंडाले येथे पाठविल्यानंतर ‘केसरी’च्या कार्याची जबाबदारी खाडिलकरांवर आली. १९०८ पासून १९१० पर्यंत त्यांनी ‘केसरी’चे संपादक म्हणून काम केले. त्याच काळात ‘मराठा’ या इंग्रजी वृत्तपत्राच्या संपादकीय कामाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली. टिळकांच्या अनुपस्थितित ‘केसरी’ची राष्ट्रवादी भूमिका कायम ठेवणे हे सोपे काम नव्हते. ब्रिटिश सरकारच्या दडपशाहीच्या वातावरणात वृत्तपत्र चालवताना प्रत्येक अग्रलेख आणि प्रत्येक राजकीय टिप्पणीवर सरकारी कारवाईची शक्यता होती. तरीही खाडिलकरांनी राष्ट्रवादी विचारांची धार कमी होऊ दिली नाही.

१९१३ मध्ये त्यांनी ‘बाल्कन युद्धा’वर लेखमाला लिहिली. १९१४ मध्ये ‘पहिल्या महायुद्धा’वर लेखमाला सुरू केली. त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय राजकारणावरील लेखनातून भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न हा जागतिक राजकारणापासून वेगळा नाही, अशी व्यापक दृष्टी दिसून येते. पहिल्या महायुद्धावरील त्यांच्या लेखमालेचे पुढे पाच भाग प्रकाशित झाले. 

१९१७ मध्ये ते पुन्हा ‘केसरी’शी संबंधित झाले आणि १९१८ मध्ये ‘लोकमान्य टिळक’ व ‘न. चिं. केळकर’ परदेशात गेल्यामुळे त्यांनी ‘केसरी’चे संपादकत्व स्वीकारले. मात्र १९२० मध्ये टिळकांचे निधन झाल्यानंतर खाडिलकरांचा ‘केसरी’शी संबंध संपुष्टात आला. टिळकांच्या निधनानंतर त्यांच्या राजकीय विचारांमध्येही बदल झाला. पुढे त्यांनी महात्मा गांधींच्या राजकारणाला समर्थन दिले. हा बदल त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा होता. टिळकांच्या जहाल राष्ट्रवादापासून गांधींच्या जनआंदोलनाधिष्ठित राजकारणाकडे त्यांनी वैचारिक वाटचाल केली. 

लोकमान्य टिळकांच्या निधनानंतर त्यांच्या अनुयायांनी स्थापन केलेल्या ‘लोकमान्य पब्लिशिंग कंपनी’ने मुंबईत सुरू केलेल्या ‘लोकमान्य’ दैनिकाच्या संपादकपदाची जबाबदारी कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांनी स्वीकारली. त्यांच्या संपादकत्वाखाली ९ मार्च १९२१ रोजी ‘लोकमान्य’चा पहिला अंक प्रसिद्ध झाला. या वृत्तपत्रातून त्यांनी टिळकांच्या राष्ट्रवादी विचार परंपरेला पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला; मात्र पुढे गांधींच्या राजकीय भूमिकेला त्यांनी पाठिंबा दिल्यामुळे वृत्तपत्राच्या प्रवर्तकांशी मतभेद झाले आणि १९२३ मध्ये त्यांनी ‘लोकमान्य’चे संपादकपद सोडले. आणि त्याच वर्षी स्वतःच्या मालकीचे ‘नवाकाळ’ हे दैनिक सुरू केले. ७ मार्च १९२३ रोजी ‘नवाकाळ’ मुंबईत सुरू झाला. संपादक म्हणून वृत्तपत्राच्या धोरणावर स्वतंत्र नियंत्रण असावे, या भूमिकेतून ‘नवाकाळ’ची स्थापना झाली. 

‘नवाकाळ’च्या माध्यमातून खाडिलकरांनी राजकीय प्रश्नांबरोबरच व्यापार, बाजारभाव आणि जन जीवनाशी संबंधित विषयांवरही लेखन केले. त्यांच्या पत्रकारितेचा केंद्रबिंदु सामान्य वाचक होता. स्वराज्य, सामाजिक प्रश्न, आर्थिक अडचणी, राजकीय घडामोडी आणि ब्रिटिश सत्तेचे धोरण यावर त्यांनी निर्भीडपणे भाष्य केले. संपादकीय लेखनात त्यांची भाषा आक्रमक असली तरी तिच्यामागे विचारांची बैठक होती. पत्रकारिता ही सत्तेला प्रश्न विचारणारी आणि जनतेच्या बाजूने उभी राहणारी असली पाहिजे, हा त्यांच्या कार्याचा मूलभूत संदेश होता.

त्यांच्या निर्भीड पत्रकारितेमुळे ब्रिटिश सरकारशी त्यांचा संघर्षही झाला. १९२७ मध्ये हिंदू-मुस्लिम वादासंबंधीच्या लेखामुळे ‘नवाकाळ’वर खटला झाला आणि खाडिलकरांना दंडाची शिक्षा झाली. त्यानंतर १९२९ मध्ये त्यांच्या वृत्तपत्रातील लेखनावरून त्यांच्याविरुद्ध राजद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला आणि त्यांना एक वर्षाची शिक्षा झाली. या घटनेमुळे त्यांच्या पत्रकारितेतील संघर्षाचे स्वरूप स्पष्ट होते. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात संपादकीय स्वातंत्र्याची किंमत तुरुंगवासापर्यंत जाऊ शकत होती; तरीही त्यांनी लेखणीचे स्वातंत्र्य सोडले नाही. 

खाडिलकरांचे सार्वजनिक जीवन केवळ पत्रकारिता आणि नाट्यलेखनापुरते मर्यादित नव्हते. ते विविध साहित्यिक आणि नाट्य संमेलनांशीही जोडले गेले. १९०७ मध्ये त्यांनी ‘नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद’ भूषवले आणि १९१७ मध्ये पुन्हा त्यांना ही जबाबदारी मिळाली. १९३३ मध्ये नागपूर येथे झालेल्या अठराव्या ‘महाराष्ट्र साहित्य संमेलना’चे ते अध्यक्ष होते. साहित्य आणि रंगभूमी या दोन्ही क्षेत्रांतील त्यांच्या योगदानाची ही मान्यता होती. 

उत्तरायुष्यात खाडिलकरांचा कल अध्यात्माकडे वाढला. १९३३ ते १९३५ या काळात त्यांनी सांगलीतील ‘दत्त मंदिरा’त योग विषयक प्रवचने दिली. १९३५ ते १९४७ या काळात त्यांनी अध्यात्म विषयक ग्रंथांचे लेखन केले. रुद्र, संध्यावंदन व पुरुषसूक्त, ऐतरेय आणि ईशावास्योपनिषद, तैत्तिरीयोपनिषद, ॐकाराची उपासना, याज्ञवल्क्य-महैत्रेयी संवाद आणि त्रिसुपर्णाची शिकवणूक अशा विषयांवर त्यांनी लेखन केले. 

२६ ऑगस्ट १९४८ रोजी खाडिलकरांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने मराठी पत्रकारिता आणि रंगभूमीने एक असामान्य व्यक्तिमत्त्व गमावले. मात्र त्यांची साहित्यिक आणि पत्रकारितेची परंपरा पुढेही चालू राहिली. त्यांच्या लेखांचा आणि भाषणांचा संग्रह ‘खाडिलकरांचा लेखसंग्रह’ या नावाने दोन भागांत प्रकाशित झाला. त्यांच्या नाटकांनी मराठी रंगभूमीला लोकप्रियता, वैचारिकता आणि राजकीय आशय यांचा संगम दिला; तर त्यांच्या पत्रकारितेने निर्भीड संपादकीय परंपरेला बळ दिले. 

कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांचे जीवन पाहिले तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे तीन प्रमुख पैलू ठळकपणे समोर येतात—राष्ट्रवादी पत्रकार, निर्भीड संपादक आणि प्रभावी नाटककार. ‘केसरी’मध्ये टिळकांच्या सहवासातून त्यांनी राष्ट्रवादी पत्रकारितेला धार दिली; ‘कीचकवध’सारख्या नाटकातून ब्रिटिश सत्तेच्या दडपशाही विरुद्ध प्रतीकात्मक प्रतिकार व्यक्त केला; ‘मानापमान’ आणि ‘स्वयंवर’ सारख्या संगीत नाटकांमधून मराठी रंगभूमीला लोकप्रियतेच्या शिखरावर नेण्यास हातभार लावला; आणि ‘नवाकाळ’च्या माध्यमातून स्वतंत्र संपादकीय भूमिका प्रस्थापित केली. ब्रिटिश सरकारच्या दडपशाहीला सामोरे जाताना त्यांनी लेखणी आणि रंगभूमी या दोन्हींचा उपयोग लोकजागृतीसाठी केला. म्हणूनच खाडिलकर हे केवळ एक नाटककार किंवा संपादक नव्हते; ते महाराष्ट्राच्या राष्ट्रवादी सार्वजनिक जीवनातील असे विचारवंत होते ज्यांनी साहित्य, पत्रकारिता आणि राजकीय जागृती यांना परस्परांशी जोडले. त्यांच्या कार्याचा सर्वांत मोठा वारसा म्हणजे ‘अन्यायाविरूद्ध विचार मांडण्याचे धैर्य आणि जनजागृतीसाठी साहित्य व पत्रकारितेचा प्रभावी वापर’ हा होय.